Sân vận động Italia: từ kiến trúc thời World Cup 1990 tới bài toán cải tạo

Sân vận động Italia

Nhiều sân vận động lớn nhất nước Italia không thuộc về câu lạc bộ đang thi đấu trên đó. Chúng là tài sản của thành phố. Chi tiết tưởng nhỏ này giải thích gần như toàn bộ câu chuyện kiến trúc, và cả những tranh cãi cải tạo kéo dài nhiều năm, của bóng đá Italia.

Dấu ấn World Cup 1990

Phần lớn bộ mặt các sân bóng Italia hôm nay được định hình quanh một sự kiện: World Cup 1990. Để đăng cai, nước chủ nhà xây mới một số sân và cải tạo lớn nhiều sân khác. Đó là thời kỳ kiến trúc sân vận động Italia táo bạo nhất.

San Siro ở Milan là ví dụ rõ nhất. Sân khánh thành năm 1926, mang tên chính thức Giuseppe Meazza, là sân chung của AC Milan và Inter. Cho World Cup 1990, sân được nâng thêm tầng khán đài thứ ba, dựng các tháp trụ tròn bao quanh để làm lối lên xuống, và lắp hệ mái che với những dầm thép màu đỏ. Những tháp xoắn ốc ấy đã thành hình ảnh nhận diện của sân suốt mấy chục năm.

Ở Bari, sân San Nicola được kiến trúc sư Renzo Piano thiết kế cho giải. Từ xa nhìn lại, khán đài tách thành nhiều cánh, khiến cả công trình trông giống một bông hoa đang nở. Đến nay nó vẫn hay được nhắc tới khi người ta bàn về những sân vận động đẹp về mặt kiến trúc.

Không phải công trình nào cũng sống lâu.

Stadio delle Alpi ở Turin xây cho World Cup 1990 nhưng bị chê vì khán đài xa sân và không khí lạnh lẽo. Sân bị phá dỡ, và trên chính khu đất đó, Juventus khánh thành sân vận động riêng vào năm 2011.

Đường chạy điền kinh: di sản khó gỡ

Một đặc điểm khiến khán giả quen sân Anh thấy lạ là nhiều sân Italia có đường chạy điền kinh bao quanh mặt cỏ. Stadio Olimpico ở Roma, sân chung của AS Roma và Lazio, là trường hợp điển hình.

Những sân như vậy được xây với ý định đa năng, phục vụ cả điền kinh lẫn bóng đá. Hệ quả là khán đài lùi ra xa, người ngồi ở hàng ghế đầu cũng cách đường biên một khoảng đáng kể. Trên truyền hình thì không rõ lắm.

Ngồi tại sân mới thấy.

Ngược lại, sân Luigi Ferraris ở Genova, sân chung của Genoa và Sampdoria, có khán đài sát mép sân theo kiểu Anh. Ai từng xem trận ở đây thường nói tiếng ồn dội xuống sân rất lớn.

Hai cách xây, hai cảm giác hoàn toàn khác.

Một cách thú vị để tự so sánh là xem liền hai trận trong cùng một vòng, một ở sân có đường chạy, một ở sân kiểu Anh, rồi để ý tiếng khán đài qua loa tivi. Mở kqbd xem giờ đá và tỷ số các trận cuối tuần là chọn được ngay cặp trận phù hợp.

Bài toán cải tạo

Vì phần lớn sân thuộc sở hữu chính quyền thành phố, mọi kế hoạch nâng cấp đều phải qua thủ tục công. Câu lạc bộ muốn sửa thì phải xin phép, muốn xây mới thì phải có đất, có giấy phép, có đồng thuận của hội đồng thành phố. Những dự án như vậy có thể kéo dài nhiều năm mà vẫn chưa ngã ngũ.

Chuyện tương lai của San Siro là ví dụ ai theo bóng đá Italia cũng biết. Giữ lại một công trình gần trăm tuổi gắn với ký ức của hàng triệu người, hay xây mới một sân hiện đại phù hợp với nhu cầu thương mại hôm nay, cuộc tranh luận ấy đi qua nhiều đời lãnh đạo thành phố và cả hai câu lạc bộ.

Napoli thì có một kiểu thay đổi khác. Năm 2020, sân San Paolo được đổi tên thành Stadio Diego Armando Maradona để tưởng nhớ cầu thủ huyền thoại. Kiến trúc giữ nguyên, nhưng cái tên mang theo cả một phần lịch sử thành phố.

Áp lực cải tạo giờ còn có thêm một mốc thời gian. Italia đồng đăng cai EURO 2032 cùng Thổ Nhĩ Kỳ, và tiêu chuẩn sân của UEFA cho một giải đấu như vậy rất khắt khe. Nhiều thành phố sẽ phải quyết định sớm sửa sân nào, sửa tới đâu.

Mô hình sân riêng của câu lạc bộ

Sân của Juventus mở ra một hướng đi khác. Đó là sân do câu lạc bộ sở hữu, sức chứa vừa phải, khán đài dốc và sát mặt sân, không có đường chạy. Câu lạc bộ chủ động khai thác ngày thi đấu, từ vé, dịch vụ tới bảo tàng.

Mô hình này được nhiều người coi là hình mẫu, nhưng nhân rộng không dễ. Mỗi thành phố có hoàn cảnh riêng, và một sân vận động ở Italia thường gắn với cả khu phố, cả thói quen của nhiều thế hệ cổ động viên.

Xem bóng đá Italia, nhìn cả khán đài

Lần tới khi xem một trận Serie A, thử để ý khán đài nhiều hơn một chút. Sân có đường chạy hay không, mái che kiểu gì, khán giả ngồi gần hay xa mặt cỏ. Mỗi chi tiết là một lớp lịch sử của thành phố đó.

Serie A có 20 đội và 38 vòng, nên trong một mùa bạn sẽ đi qua khá nhiều sân khác nhau, từ những công trình đồ sộ thời World Cup 1990 tới các sân nhỏ, cũ, nằm lọt giữa khu dân cư. Nếu muốn biết tuần này đội nào đá sân nhà, sân nào sẽ kín khán đài, trang Serie A tại https://kqbd-hn.cymru/italia/serie-a/ gom sẵn lịch đấu, kết quả và bảng xếp hạng của giải, xem trước rồi chọn trận cũng tiện.

Kiến trúc sân vận động thay đổi chậm hơn bóng đá rất nhiều. Đội hình đổi mỗi mùa, huấn luyện viên đến rồi đi. Những bức tường bê tông thì vẫn đứng đó.