Ván Tiến Lên Ngày Tân Gia: Luật Tới, Cóng Và Cách Tính Nhất Nhì Ba Bét

Ván Tiến Lên Ngày Tân Gia

Dọn về nhà mới, làm mâm cơm tân gia, ăn xong thế nào cũng có người lấy bộ bài ra. Ở nhiều gia đình miền Nam, trò quen nhất trong những buổi như vậy là tiến lên. Bốn người, một chiếu, một bộ bài tây, thế là đủ cho cả buổi chiều rôm rả trong căn phòng khách còn thơm mùi sơn.

Chơi thì dễ. Cãi nhau vì luật thì cũng dễ không kém. Mỗi nhà, mỗi xóm lại có vài điểm khác, nhất là ở chuyện tới trắng, cóng và cách tính thắng thua. Phần dưới đây là luật phổ biến, để mọi người thống nhất trước khi chia bài.

Thứ tự quân bài và chất

Tiến lên dùng bộ bài 52 lá, mỗi người được chia 13 lá. Quân nhỏ nhất là 3, sau đó tăng dần 4, 5, 6 cho tới K, A, và lớn nhất là 2, thường gọi là heo.

Khi hai quân cùng số, chất quyết định quân nào lớn hơn. Theo luật phổ biến ở miền Nam, thứ tự từ nhỏ tới lớn là bích, chuồn (có nơi gọi là tép), rô, cơ. Vậy 3 bích là lá nhỏ nhất cả bộ, còn 2 cơ là lá lớn nhất.

Luật tới: ai đi trước, chặn thế nào

Ván đầu tiên, nhiều nhà cho người cầm 3 bích đi trước. Từ ván thứ hai, người thắng ván trước được đi trước. Có nơi bắt buộc nước đi đầu ván đầu phải có lá 3 bích, có nơi không.

Người đi trước đánh ra một quân lẻ, một đôi, một bộ ba (sám) hoặc một sảnh. Người kế tiếp theo vòng phải chặn bằng bộ cùng kiểu, cùng số lá và lớn hơn. Đánh đôi thì chặn bằng đôi, sảnh năm lá thì chặn bằng sảnh năm lá lớn hơn. Không chặn được hoặc không muốn chặn thì bỏ lượt.

Bỏ lượt rồi thì thôi. Theo luật phổ biến, người đã bỏ không được quay lại chặn trong vòng đó nữa.

Chỗ này người mới hay quên. Thấy người sau đánh một lá nhỏ, mình lại muốn chặn, trong khi mình đã nói “bỏ” từ trước. Nhà nào chơi chặt thì sẽ nhắc ngay, nhà nào dễ tính thì cho qua. Nhưng để ván bài khỏi lộn xộn, tốt nhất là đã bỏ thì ngồi chờ vòng sau, không đổi ý.

Khi mọi người còn lại đều bỏ, người đánh bộ cuối cùng được quyền đi tiếp, đánh bất kỳ bộ nào mình muốn. Ai hết bài trước thì về nhất.

Chặt heo

Heo lớn nhất nhưng không phải bất khả xâm phạm. Ba đôi thông, tức ba đôi liên tiếp như 5-5, 6-6, 7-7, chặt được một con heo. Tứ quý chặt được heo, đôi heo và ba đôi thông. Bốn đôi thông thường được coi là còn mạnh hơn, chặt được cả tứ quý. Riêng phần này mỗi nhà quy định khác khá nhiều, có nơi cho chặt bất kể vòng, có nơi chỉ cho chặt khi đang có heo trên bàn.

Tới trắng và chuyện bị cóng

Tới trắng là khi vừa chia bài xong, một người cầm bộ bài đặc biệt và thắng ngay mà không cần đánh. Luật phổ biến tính các trường hợp như sảnh rồng (đủ từ 3 tới A), tứ quý heo, năm hoặc sáu đôi thông, sáu đôi bất kỳ. Ván đầu, có nhà còn tính cả tứ quý 3. Danh sách này nên thống nhất trước, vì đây là chỗ hay gây tranh cãi nhất.

Cóng thì ngược lại. Khi có người đã về nhất mà bạn vẫn chưa đánh được lá nào, bạn bị cóng. Thường bị cóng là thua nặng nhất ván, có nơi còn tính phạt gấp.

Có nhà còn mở rộng luật cóng: người về nhất đánh sạch bài khi cả ba người kia chưa ai ra được lá nào thì gọi là cóng cả làng, tính rất nặng. Hiếm gặp, nhưng gặp một lần là nhớ mãi.

Thối heo cũng là chuyện quen. Người về bét mà trên tay vẫn còn heo, tứ quý hay đôi thông chưa kịp đánh thì bị phạt thêm, vì giữ hàng mạnh mà không dùng.

Tính nhất, nhì, ba, bét

Bốn người chơi xếp hạng theo thứ tự hết bài: nhất, nhì, ba, bét. Cách tính thắng thua sau đó thì hoàn toàn tùy nhà. Trong những buổi tân gia hay tụ họp, nhiều gia đình chỉ ghi điểm ra giấy, người bét phải rửa chén, đi pha trà hoặc bị dán giấy lên mặt. Như vậy ván bài giữ được cái vui, không ai mất lòng.

Một mẹo nhỏ cho người mới: đừng vội ném heo ngay đầu ván. Giữ lại để chặn những vòng quan trọng, hoặc để đi cuối khi chỉ còn ít bài.

Ai muốn đọc thêm về nguồn gốc và các biến thể có thể xem trang Wikipedia về tiến lên, có tổng hợp cả cách chơi ở miền Nam lẫn miền Bắc.

Các trò bài dân gian như tiến lên bây giờ cũng có bản online để chơi trên điện thoại. Sunwin, tại sunwin.bayern, cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, nhưng chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên và cần chơi có trách nhiệm.

Thống nhất luật trước khi chia bài

Lời khuyên hữu ích nhất có lẽ là nói rõ luật trước khi chia ván đầu tiên. Cho chặt heo kiểu gì, tới trắng gồm những bộ nào, bị cóng phạt ra sao. Năm phút thống nhất trước tiết kiệm được cả buổi cãi nhau.

Nhà mới, bạn bè mới, luật thì cứ theo nhà chủ. Vui là chính.